โครงการการแก้ไขปัญหาความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำในจังหวัดนครราชสีมา (ระยะที่ 2)

การศึกษาวิจัยเรื่อง “การแก้ไขปัญหาความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำในจังหวัดนครราชสีมา (ระยะที่ 2)” เป็นโครงการต่อเนื่องจากปีงบประมาณ พ.ศ. 2564 สามารถสรุปผลการดำเนินงานได้ดังนี้

     1. การพัฒนาระบบค้นหาและสอบทานครัวเรือนยากจนที่มีการนำเข้าข้อมูลคนจนสู่ระบบจำแนก (Classify) ประเภทคนจน รวมถึงการนำออกคนจนที่ได้รับการช่วยเหลือแล้วออกจากระบบ (Add on and Exit) คณะนักวิจัยมีการประสานการขับเคลื่อนภาคีเครือข่ายเดิม และได้รับความร่วมมือจากภาคประชาสังคม ขบวนองค์กรชุมชน กลไกระดับพื้นที่ในการค้นหาและสอบทานข้อมูลคนจน ทุนของคนจนในพื้นที่รายครัวเรือนและรายคน โดยดำเนินการในระดับอำเภอเป้าหมายด้วยการวิเคราะห์บริบทของครัวเรือนคนจน/ชุมชน ร่วมกับการวิเคราะห์ทุนศักยภาพ 5 มิติ และกำหนดเกณฑ์ในการคัดเลือกพื้นที่เป้าหมายเพื่อให้สอดคล้องกับบริบทพื้นที่ แนวทางความร่วมมือและทุนในการทำงานที่ผ่านมาของมหาวิทยาลัย ทั้งนี้คณะผู้วิจัยได้พัฒนาระบบต่าง ๆ สำหรับค้นหาและสอบทานครัวเรือนยากจน ประกอบด้วย 1) ระบบและกลไกการค้นหาและสอบทานครัวเรือนยากจนมุ่งเน้นที่กลไกของการสำรวจข้อมูลในพื้นที่เป็นการดำเนินงานร่วมกันระหว่างอาสาสมัครภาคประชาชนในพื้นที่และนักศึกษาที่ผ่านการอบรมเชิงปฏิบัติการการพัฒนาศักยภาพในการเก็บข้อมูลในพื้นที่อย่างละเอียด 2) ระบบการบริหารจัดการของทีมรับ-ส่งข้อมูลแบบสอบถามโดยใช้โปรแกรมออนไลน์ที่สามารถติดตามตรวจสอบสถานะการรับ - ส่ง ข้อมูลอย่างต่อเนื่องทุกสัปดาห์ 3) ระบบการจับพิกัดภาพถ่ายครัวเรือนยากจนที่แม่นยำ  โดยใช้โปรแกรม Power App เพื่อแก้ไขปัญหาการจัดเก็บภาพถ่าย ให้สามารถจับเก็บได้สะดวก รวดเร็ว และไม่สูญหาย

    ดังนั้นในปี 2565 ทำการสำรวจรวม 104 ตำบล พบครัวเรือนยากจนรวม 6,215 ครัวเรือน จำนวนสมาชิกในครัวเรือน 21,395 คน สมาชิกในครัวเรือนโดยเฉลี่ย 3 คน เป็นสมาชิกครัวเรือนมีชื่อและอาศัยอยู่เฉลี่ย 3 คน อำเภอที่พบครัวเรือนยากจนมากที่สุด คืออำเภอสูงเนิน จำนวน 1,071 ครัวเรือน สมาชิกในครัวเรือน 4,419 คน รองลงมาคือ อำเภอครบุรี จำนวน 1,046 ครัวเรือน สมาชิกในครัวเรือน 2,906 คน ส่วนอำเภอที่พบครัวเรือนยากจนน้อยที่สุด คือ อำเภอเทพารักษ์ จำนวน 83 ครัวเรือน สมาชิกในครัวเรือน 284 คน

     2. การจัดทำยุทธศาสตร์การแก้ไขปัญหาความยากจนระดับพื้นที่ที่เชื่อมโยงกับแผนยุทธศาสตร์ระดับท้องถิ่น ตำบล อำเภอ/หรือแผนจังหวัดนครราชสีมา เชื่อมโยงการดำเนินงานจากการจัดทำ Poverty Forum ทั้ง 4 รูปแบบ มุ่งดำเนินในพื้นที่อำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดนครราชสีมาเพื่อการจัดทำแผนยุทธศาสตร์ในระดับตำบลและระดับอำเภอ ด้วยการจัดประชุมเชิงปฏิบัติการเพื่อจัดทำแผนปฏิบัติการแก้ไขปัญหาความยากจนอำเภอเฉลิมพระเกียรติ ผ่านตัวแทนจากหน่วยงานระดับตำบลในพื้นที่ 5 ตำบล มีการเปิดเวทีรับฟังความคิดเห็นจากแกนนำแต่ละตำบล และปลัดอำเภอ ในประเด็นการแก้ไขปัญหาความยากจนในพื้นที่/การให้ความช่วยเหลือครัวเรือนยากจน อันนำไปสู่การพัฒนา “แผนยุทธศาสตร์การแก้ไขปัญหาความยากจนอำเภอเฉลิมพระเกียรติ ระยะ 5 ปี (พ.ศ. 2566-2570)” โดยนำข้อมูลสารสนเทศต่าง ๆ ที่ได้จากการรวบรวมข้อมูล การจัดกิจกรรมสนทนากลุ่ม  การประชุมระดมสมอง และการจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นในระดับพื้นที่ ตลอดจนแพลตฟอร์มการแก้ไขปัญหาความยากจนของ บพท. มาเป็นกรอบแนวคิดในการกำหนดยุทธศาสตร์ เมื่อได้แผนยุทธศาสตร์ฯ แล้วคณะนักวิจัยได้ขับเคลื่อนการดำเนินงานตามแผน ในส่วนที่มหาวิทยาลัยรับผิดชอบ คือ การขับเคลื่อนโครงการพัฒนาโมเดลแก้จนด้วยแนวคิด เสริมพลังชุมชนต่อยอดภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อสร้างงานสร้างรายได้อย่างยั่งยืน โดยส่งเสริมการเพาะเห็ดนางฟ้า และการปลูกผักปลอดภัย

     3. การจัดทำ Poverty Forum ที่เป็นเครื่องมือในการประสานงานส่งต่อความช่วยเหลือและสร้างยุทธศาสตร์แก้ไขปัญหาความยากจนของจังหวัดนครราชสีมา โดยมีการแบ่งระดับการดำเนินงานออกเป็น 4 รูปแบบ ประกอบด้วย 1) การจัดเวทีการประชุมผ่านกลไกเวทีระดับจังหวัดเชื่อมโยงการดำเนินงานกับศูนย์อำนวยการขจัดความยากจนและพัฒนาคนทุกช่วงวัยอย่างยั่งยืนตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง จังหวัดนครราชสีมา (ศจพ.จ.นม.) โดยมีการนำเสนอข้อมูลโครงการฯ การดำเนินงานการค้นหาและสอบทานครัวเรือนยากจน การวิเคราะห์ข้อมูล การส่งต่อความช่วยเหลือครัวเรือนยากจน เพื่อให้เกิดการผลักดันการนำเสนอข้อมูลต่าง ๆ ผ่าน (ศจพ.จนม.) ไปยังการประชุมของกรรมการจังหวัดนครราชสีม ทั้งนี้ จากการจัดทำ Poverty Forum ได้นำมาสู่การจัดทำระบบฐานข้อมูลรายชื่อครัวเรือนยากจนจังหวัดนครราชสีมาให้เป็นระบบกลางของจังหวัดนครราชสีมา ซึ่งผู้ใช้งานได้สามารถดึงรายชื่อครัวเรือนแต่ละตำบลได้อย่างรวดเร็วมากยิ่งขึ้น 2) เวทีเสวนาการแก้ไขปัญหาความยากจนอย่างเป็นรูปธรรม จากบทเรียนการดำเนินงานในพื้นที่ ผลที่ได้นำมาสู่การนำเอาองค์ความรู้ที่ได้มาปรับให้เหมาะสมกับแผนโมเดลแก้จน (Operating Model) อำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดนครราชสีมาเพื่อกลุ่มครัวเรือนยากจนที่อยู่ในฐานมีรายได้อย่างยั่งยืนและหลุดพ้นจากความยากจนมากยิ่งขึ้น 3) การจัดเวทีการประชุมในรูปแบบการนำเสนอแนวทางการแก้ไขปัญหาความยากจนเชิงนโยบายระดับมหาวิทยาลัย โดยจัดเชื่อมโยงกับเวทีการพัฒนาโครงการยุทธศาสตร์ราชภัฏเพื่อการพัฒนาท้องถิ่น เพื่อให้บุคลากรในมหาวิทยาลัยได้เห็นประเด็นในการพัฒนาโครงการที่สามารถเข้าไปแก้ไขปัญหาความยากจนในพื้นที่ได้อย่างตรงจุด ตลอดจนเป็นฐานข้อมูลการหนุนเสริมการจัดทำโครงการยุทธศาสตร์ราชภัฏเพื่อการพัฒนาท้องถิ่น อันนำไปสู่โครงการพัฒนาโมเดลแก้จนอำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดนครราชสีมา (Operating Model) ด้วยแนวคิด“เสริมพลังชุมชนต่อยอดภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อสร้างงานสร้างรายได้อย่างยั่งยืน” ซึ่งประกอบด้วย 2 โมเดลหลัก ได้แก่ OM1 “ภาคี-พามี” และ OM2 “เห็ดดี มีแฮง”  และ 4) การจัดเวทีการประชุมในรูปแบบการประชุมเฉพาะกลุ่มในการผลักดันการดำเนินงานในโครงการที่เกี่ยวข้อง เช่น โครงการขับเคลื่อนงานยุทธศาสตร์พลิกโฉมมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา โครงการบริการวิชาการเพื่อการพัฒนาท้องถิ่น สำหรับบุคลากรสายวิชาการ/นักวิจัย และกลุ่มสภาองค์กรชุมชน และภาคีเครือข่าย โดยมีการดำเนินงานจัดกิจกรรมทั้งภายในและภายนอกมหาวิทยาลัย

     4. การประเมินความสำเร็จของโครงการทั้งทางด้านเศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อมโดย Sustainable Livelihoods Return on Investment (SLROI) มิติผลกระทบที่สำคัญ (Impact Dimension) คือ 1) ด้านเศรษฐกิจ/การเงิน เกิดผลกระทบต่อครัวเรือนยากจน ในด้านการส่งต่อข้อมูลความช่วยเหลือเพื่อให้ได้รับเงินสวัสดิการภาครัฐ การเข้าร่วมปฏิบัติการแก้จน (OM เพาะเห็ดครัวเรือน) สามารถลดรายจ่ายเพิ่มรายได้ให้ครัวเรือน 2) ด้านสังคม เกิดผลกระทบต่อผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่าย ได้แก่ ครัวเรือนยากจน ภาคีสมาชิกกลุ่มวิสาหกิจและผู้ประกอบการชุมชน ผู้นำชุมชน ภาคีการพัฒนาภาครัฐในจังหวัดทุกระดับ หน่วยงาน บพท. ผู้สนับสนุนงบประมาณโครงการ และมหาวิทยาลัยผู้ดำเนินโครงการ ในด้านความรู้ ทักษะ ความเชื่อมโยงภาคีเครือข่าย การสร้างความเข้มแข็งแก่ชุมชน เกิดต้นแบบการพัฒนา 3) ด้านสิ่งแวดล้อม เกิดการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมจากการส่งเสริมการเพาะเห็ดครัวเรือนสามารถนำก้อนเห็ดมาเป็นปุ๋ยเกิดประโยชน์ตามแนวทางเศรษฐกิจหมุนเวียน รวมถึงการมีและใช้ฐานข้อมูลครัวเรือนยากจนร่วมกันช่วยลดการใช้กระดาษจัดทำรายชื่อเป็นอัตราผลตอบแทนจากการลงทุน (SROI) 1.64 เท่า

     5. กลไกความร่วมมือในการขับเคลื่อนการแก้ปัญหาความยากจนอย่างเป็นรูปธรรมเป็นกลไกการมีส่วนร่วมของเครือข่ายเชิงระบบได้ 3 ระดับ ได้แก่ 1) ระดับจังหวัด มีกระบวนการดำเนินงานเชิงบูรณาการเพื่อสร้างกลไกความร่วมมือทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม ภาควิชาการและภาคประชาชน ภายใต้การจัดกิจกรรม การจัดทำบันทึกความร่วมมือ (MOU) ตลอดจนกลไกเวทีระดับจังหวัดที่เชื่อมโยงการดำเนินงานกับ ศจพ.จ.นม. เพื่อใช้ร่วมระดมความคิดวิเคราะห์และแก้ไขปัญหาในระดับบุคคล/ครัวเรือน รวมทั้งแสวงหาภาคีเครือข่ายในส่วนต่าง ๆ เข้ามามีส่วนร่วมและสนับสนุนการดำเนินงานแก้ไขปัญหาความยากจนในจังหวัดนครราชสีมา 2) ระดับอำเภอ ได้ทำการขับเคลื่อนโครงการแก้ไขปัญหาความยากจนฯ จากบริบทผู้ประกอบการไปในชุมชนในพื้นที่อำเภอเฉลิมพระเกียรติเพื่อวิเคราะห์ถึงห่วงโซ่อุปทาน วิเคราะห์เชื่อมโยงคนจนสู่ห่วงโซ่คุณค่า รวมไปถึงวิเคราะห์ความเป็นไปได้และสร้างโมเดลธุรกิจ เพื่อให้ได้การเชื่อมโยงเข้าสู่เรื่องการส่งเสริมการดำเนินด้านการตลาด โดยกลไกขับเคลื่อนผ่าน ศูนย์ ศจพ.อำเภอ เพื่อให้ได้ “แผนขจัดความยากจนระดับอำเภอ” เพื่อเข้าสู่กระบวนการเชิงปฏิบัติการระดับพื้นที่ เพื่อจัดทำโครงการ (Operating Model) การส่งเสริมในเรื่องของการปลูกเห็ดเพื่อเพิ่มรายได้ในครัวเรือน และ 3) ระดับตำบลสร้างกลไกความร่วมมือระดับตำบลประสานผ่านความร่วมมือของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ผู้นำท้องที่ ผู้นำท้องถิ่น เช่นองค์การบริหารส่วนตำบล เทศบาลตำบล โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล เป็นต้น ซึ่งได้มีการประสานความร่วมมือในการดำเนินงานพัฒนาโมเดลแก้จน (Operating Model) ระดับพื้นที่แบบมีส่วนร่วม ในการดำเนินงานโครงการการพัฒนาโมเดลแก้จนอำเภอเฉลิมพระเกียรติจังหวัดนครราชสีมา (Operating Model)

      6) ช่องทางการสื่อสารโครงการวิจัย “การแก้ไขปัญหาความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำในจังหวัดนครราชสีมา (ระยะที่ 2) สู่สาธารณะ คณะนักวิจัยประจำโครงการฯ ได้มีการประสานงานร่วมกันกองประชาสัมพันธ์ มหาวิทยาลัยนครราชสีมาให้การวางแผนการจัดทำช่องทางการสื่อสารโครงการวิจัยฯ ร่วมกัน โดยได้มีการพัฒนาช่องทางการสื่อสารโครงการฯ ให้เกิดการรับรู้สู่สาธารณะ ผ่านสื่อทางสังคม Online ในรูปแบบต่างๆ ได้แก่ 1) การสร้างเพจผ่าน Facebook “โครงการการแก้ไขปัญหาความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำในจังหวัดนครราชสีมา” 2) การสร้าง Website เพื่อการสื่อสารการประชาสัมพันธ์และการจัดการความรู้จากการดำเนินงานภายใต้ชื่อ https://koratnopoor.nrru.ac.th/  3) การสื่อสารองค์ความรู้ผ่าน Tiktok  เพื่อเผยแพร่ข้อมูลการพัฒนาโมเดลแก้จน “เห็ดดี มีแฮง” ภายใต้ชื่อ “แก้จนคนโคราช”